بیست بهمن‌ماه سال ٢۴٧ هجری، بنابر برابرگذاری‌های تاریخی، هم‌زمان است با روزی که یعقوب لیث، هرات، بامیان، بلخ، کابل، غزنه و بُست را از یوغ تازیان رهاند. او را می‌توان از مبارزان خستگی‌ناپذیر راه آزادی و یکپارچگی ایران، برشمرد. یعقوب لیث صفاری، کسی است که تلاش کرد تا شکوه و ارجمندی را به ایران بازگرداند.

در تاریخ، چنین آمده که او پس از گذشت نزدیک به سه سده پس از یورش تازیان بر ایران، در هنگامه‌ای که ایرانیان ناچار بودند به زبان عربی، سخن بگویند،‌ به زبان مادری‌اش، به زبان فارسی سخن گفت.

یعقوب لیث، نه تنها از آن روی که کوشید تا ایران را از یوغ خلفای عرب برهاند، در خور ارج و ارزش و یادکرد است بلکه بیشتر از آن روی که با زنده کردن زبان فارسی، ملت ایران را از نابودی رهانید، سزاوار ستایش است.

یعقوب بسیار به ایران و تاریخ باستان کشورش، مهر می‌ورزید. پس از شکست ساسانیان به دست اعراب و چیرگی ۲۰۰ساله‌شان بر ایران، زبان رسمی کشور، عربی شد چرا که عرب‌ها، حاکمان شهرها بودند و هرآن‌کس که زبانشان را نمی‌دانست عجم(:گنگ) می‌نامیدند.

همه‌ی کتاب‌ها به زبان عربی بود تا زمانی که یعقوب، بر هرات، چیرگی یافت. می‌گویند پس از ورود یعقوب به هرات، «محمد بن وصیف سیستانی»، سروده‌ای در ستایش یعقوب به زبان عربی سرود و برایش خواند اما یعقوب خطاب به این چکامه‌سرا گفت: «چیزی که من اندر نیابم، چرا باید گفت؟»

یعقوب پس از ورود به شهر زرنج و بنیان‌گذاری دولت مستقل ایرانی صفاری، در فرمانی؛ زبان رسمی کشور را زبان پارسی برخواند و دستور داد تا همه به پارسی سخن بگویند و همه‌ی اسناد دولتی به زبان پارسی نوشته شود.

وی همه‌ی کارگزاران دادگاه‌ها و دولت را واداشت تا به پارسی سخن بگویند. او به کارگیری زبان عربی را به جای زبان مادری، ننگ می‌شمرد و هیچ‌گونه آن را نمی پذیرفت.

از همین‌روی یعقوب را «سردار پارسی‌گوی»، فرنام(:لقب) دادند. به باور برخی، نام «یعقوب لیث صفاری»، در زنده کردن زبان پارسی حتا فراتر از فردوسی است چرا که او زبان فارسی را زنده کرد و فردوسی آن را جاودانه.

پس از یعقوب هم سامانیان و آل بویه که دوست‌دار زبان پارسی بودند این زبان را گسترش دادند، غزنویان نیز پارسی را در هندوستان گستردند. زبان پارسی در دربار مغولی هند، زبان رسمی بود. پراکندگی زبان پارسی در هند شوند(:سبب) پیدایش زبانی به نام اردو(زبان رسمی پاکستان)شد. سلجوقیان نیز زبان پارسی را در آسیای کوچک پراکندند و در دولت عثمانی زبان پارسی مرسوم بود.

یعقوب لیث صفاری، فرزند مردی رویگر(مسگر) از اهالی خوزستان بود، واژه‌ی صفار در زبان عربی به معنی مسگر است.

او مردی بود آزاده و پر داد و دهش و البته بسیار میهن‌دوست. حسن‌بن زید علوی که از دشمنانش بود به شوند(:سبب) پایداری و دلاور‌مردی‌هایی که یعقوب از خود نشان داده بود، وی را «سندان»‌(مرد تنومند) نامیده بود.

آوازه‌ی جوانمردی وی چنان پراکنده بود که گروهی از جوانان که برای دستگیری از هم‌میهنانشان، می‌خواستند گردهم آیند از یعقوب خواستند که سرپرستی گروهشان را بر دوش بگیرد. اینان، همان‌ها بودند که به عیاران،نامور شده بودند. می‌گویند؛ عیاران، جوانمردانی بودند که از ثروتمندان، مال می‌ربودند و به دست بیچارگان می‌سپردند.

 ریاست عیاران و داستان نمک‌گیر شدنشان

در وصف جوانمردی عیاران، بسیار گفته و نوشته‌اند. به نقل از برخی نوشتارها، چنین آمده که؛ این گروه شبی به خزانه‌ی سلطان رفتند و کیسه‌ها را از مال و جواهرات پر کردند تا چشم رییس گروه(یعقوب لیث صفاری) به چیزی سپید و درخشنده افتاد و گمان برد گوهر شب‌چراغ است. برای اطمینان در تاریکی آن را با نوک زبان چشید و سپس برآشفت و خشمگین شد. افرادش به سویش آمده، پنداشتند که کسی خبردار شده و به دام افتاده‌اند. شوند این برآشفتگی را از وی پرسیدند و او گفت: این که من چشیدم، نمک بود و ما ناخواسته نمک‌گیر سلطان شدیم و شرط راد‌مردی نیست که نمک بخوریم و نمکدان بشکنیم، بنابراین نمی توانیم مالی از اینجا بیرون ببریم.

بامدادان سلطان خبردار شد که به خزانه، زده‌اند اما هیچ نبرده‌اند. بنابراین فرمان داد در شهر بانگ برآرند که آن کس که دیشب به خزانه زده در امان است تنها سطان مشتاق شناسایی وی است. یعقوب آمد و گفت من آن‌کس بودم. سلطان پرسید چرا به خزانه زدی اما هیچ نبردی؟ وی داستان را گفت و سلطان را بس خوش آمد و گفت تویی که اینچنین قدر نمک را می‌شناسی جایت اینجاست و خزانه‌داری را به وی سپرد.

 پیشروی یعقوب تا خوزستان و قصدش برای چیرگی بر بغداد

دودمان صفاری در کوتاه‌زمان به بخش گسترده‌ای از گستره‌ی حکومتی عباسیان چیره شدند. یعقوب در ٢ سال هرات، بلخ، کابل و قندهار (یعنی همه‌ی افغانستان امروز) را که در آن زمان ایران‌ خاوری خوانده می‌شد از تازیان بازپس گرفت و به سال ۸۶۸ میلادی نیز کرمان و همه‌ی پارس را گرفت و همچنان ادامه داد تا زمانی که به خوزستان رسید و قصد بغداد کرد.

خلیفه از سوی یعقوب بیمناک شد و نماینده‌ای نزد وی فرستاد. نماینده‌ی خلیفه که به جندی‌شاپور رسید، یعقوب به بیماری قولنج، دچار شده بود و حال خوشی نداشت.

خلیفه در آن نامه، حکمرانی سرزمین‌هایی که یعقوب بر آن‌ها چیره شده بود را به وی بخشید تا اندیشه‌ی چیرگی بر بغداد را نکند.

 بغداد بر خاکستر تیسفون ساخته شده است

یعقوب اما این چنین پاسخ داد: «به خلیفه‌ی مسلمین (المعتمدُ ل بالله عباسیان) هنگامی که ما در‌باره‌ی بخشش و کار شما شنیدیم که استان‌های بسیاری از ایران را به خود ما ایرانیان بخشیده‌اید، بسیار فریفته شدیم. ما به برادرانمان گفتیم که خلیفه‌ی بغداد تا چه اندازه بخشنده و بزرگوار است که اداره‌ی استان‌های خودمان را به خودمان واگذار می‌کند. از کجا خلیفه قدرت چنین دَهشی را به‌دست آورده؟ خلیفه هرگز دارای استان‌های ایران نبوده که اینک اداره‌ شان را به ما ببخشد. اما به راستی بغداد، زمانی در میان‌رودان که نخستین استان ایران بود بر روی خاکستر تیسفون و بر پُشته‌ای از کشته شد‌‌گان سدها و هزاران هم‌میهن ما ساخته شد و شما روح سرگردان نیاکان کشته‌شده‌ی ما را شب‌ها در حال گام زدن در کنار بارگه با‌شکوه خود می‌توانید ببینید. آن‌ها چشم در چشم شما می‌دوزند و شما را پریشان می ‌کنند، آیا راست نیست که بغداد به بهای خون ایرانیان ساخته شده؟

خلیفه باید پاسخ این پرسش را به جهانیان بدهد، آیا آن‌چه که خلیفه و نیاکانش برای ایران کرده‌اند می‌تواند نشانی از دادگستری داشته باشد؟ من یعقوب لیث، پسر لیث سیستانی، یک مسگر ساده، یک کارگر ساده، فرزند ایران، با قدرت مردم ایران، با این نوشته اختیارات خلیفه را رد می‌کنم (بخشش و بر گرداندن استان‌های خودمان به خودمان را)، من هرگونه دخالت بغدادیان در کار ایرانیان را رد می‌کنم. ما به خلیفه‌ی بغداد نیاز نداریم که استان‌های خودمان را که پیشاپیش پس گرفته‌ایم و برای ایران است و نه هیچ‌کس دیگر به ما ببخشد. خلیفه شاید خلیفه‌ی جهان باشد اما هرگز خلیفه‌ی ایران نمی‌تواند باشد.

اما شوربختانه مرگ، فرصت را از یعقوب گرفت و زمانی که نماینده خلیفه در راه برگشت بود یعقوب در خاک سرد با هزاران آرزو برای ایران خوابید.

آرامگاه یعقوب، سده‌های بسیاری است که در روستای شاه‌آباد دزفول است. به گفته‌ی برخی پژوهشگران‌، باستان‌شناسان و تاریخ‌دانان دزفولی، ۲۵ سال پیش، کتیبه‌ای بر روی دیوار گنبد وجود داشته که بر آن نام یقعوب لیث به‌روشنی دیده می‌شده است اما این روزها از آن نوشته، خبری نیست.

 یاری‌نامه‌ها

«تاریخ زبان فارسی»، محسن ابوالقاسمی
«گزیده‌ی تاریخ ایران»، رضا شعبانی
«تاریخ کامل ایران»، عبدالله رازی
«روزگاران ایران»، عبدالحسین زرین‌کوب
ایران در زمان سامانیان
تاریخ سیستان
تارنمای امرداد

 شهرستان ایوان غرب با داشتن جمعیتی برابر ۷۰۰۰۰ نفر جمعیت یکی از شهر های پر جمعیت استان ایلام است . این شهرستان در شمال غربی استان قرار دارد و تنها شهرستان ۱۰۰٪ کرد نشین استان ایلام است !

 شهرستان ایوان غرب خاستگاه کردان کلهر می باشد . این شهرستان از نظر آداب و رسوم ، زبان ، اخلاق و … با شهرستان گیلان غرب در استان کرمانشاه شباهت بسیاری دارد .

شهرستان ایوان غرب در میان سه کوه بانکول ، شره زول و مانشت قرار دارد ؛ که کوه مانشت یکی از قله های بلند رشته کوه زاگرس محسوب می شود .

شهرستان ایوان غرب به خاطر سفره های زیر زمینی فراوانش و همچنین وجود رودخانه بزرگ گنگیر،  یکی از نقاط حاصل خیز و پر آب استان ایلام و حتی غرب کشور محسوب می شود ، ولی متاسفانه با احداث یک چاه در سراب ایوان غرب برای استفاده در پتروشیمی ایلام تمامی چشمه ها و سفره های زیرزمینی این شهرستان خشک شده اند به طوری که رودخانه ی بزرگ گنگیر (سرچشمه اش کوه مانشت و روستای سراب ایوان غرب است) که یکی از جاذبه های تفریحی ایوان غرب می باشد فقط نامی از آن باقی مانده است !؟! (برگرفته از وبلاگ شهرستان ایوان غرب)

… و این یعنی کار کارشناسی شده و البته آمایش سرزمین قبل از آغاز پروژه در جهت توسعه ی پایدار !؟

آتشکده ی سیاهگل

بنای این آتشکده مربوط به دوره ی ساسانیان است که در ۱۵ کیلومتری جنوب غربی روستای سرتنگ و در مسیر رودخانه ی کنگیر ایوان قرار دارد . این بنا یکی از سالم ترین آتشکده های دوران قبل از اسلام در استان می باشد که روی چهار پایه ساخته شده  و دارای گنبدی یک جداره است . (برگرفته از سایت میراث فرهنگی استان ایلام)

در استان ایلام ، نزدیکی شهر ایوان ، و در کرانه ی رودخانه ی گنگیر ، آتشکده ی سیاهگل با پیشینه ی ۱۷۰۰ ساله و با ساختاری از سنگ و ساروج پابرجا ایستاده است.

در نزدیکی این آتشکده پایه های یک پل سترگ از دوران ساسانی به چشم می خورد که اهالی بزرگ ترین آن را (سان نیری) می نامند . پل یعنی رفت وآمد ، یعنی زندگی .

جای جای این منطقه آثار ساختارهایی از جنس همان آتشکده به چشم می خورد .  این آتشکده تا زمان یکپارچگی ایران در دوران دودمان صفوی روشن بوده است.  وجود این شهر نه فقط به دلیل رودخانه ی پرآب و کشاورزی سرشار ، که برنج هم دارد ، بلکه به دلیل وجود یک معدن ذغا ل سنگ همجوار آن است که به دلیل گلِ سیاهرنگ آن ؛ منطقه را سیاهگل نامیده اند .

 تاق شیرین و فرهاد

تاق شیرین و فرهاد مربوط به دوره ی ساسانیان است و در شهرستان ایوان ، بخش زرنه ، روستای چهل زرعی ، تنگ کوشک واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۷ اسفندماه ۱۳۸۱ با شمارهٔ ثبت ۷۹۶۹ به‌ عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است . (برگرفته از ویکی‌پدیا، دانشنامه ی آزاد)

در سراسر ایران زمین ، جایی نیست که از نام این دو دلداده و بازوی پولادین فرهاد خالی باشد.  هرجا نقشی از سنگ است مردم آن را به فرهاد نامیده اند ، شاید که دین خود را به عشق ادا کرده باشند.  فرهاد یعنی فرهنگ و تمدن لایه های زیرین مردم ایران در فراخنای تاریخ .

در نزدیکی روستای کوشک ، و در کناره راه ایوان به سومار ، تاق شیرین و فرهاد در کرانه ی رود آرمیده است .

پیشینه ی این تاق بیشتر از تمام آثار موجود در استان ایلام است.  ساختاری که با استفاده از ساده ترین ابزار زیباترین نقش ها را در دل خود به یادگار دارد . این ساختار ، همان گونه که از نام آن برمی آید ، از سنگ ساخته شده و به نظر می رسد از پادگان هایی است که در مسیر را ه ها می ساختند که تا سالیان دراز نیز کاربری خود را ادامه داده است.

شاید بازمانده ای از “راه شاهی” و دوران هخامنشیان .  برخی باستان شناسان بر این دیدگاه هستند که این ساختار نیایشگاهی از دوران اشکانیان است.  شاید نیایشگاه  (مهر میترا) !

اما بیشتر باستان شناسان آن را ساختاری از دوران ساسانی ، به جهت نگهبانی از مویرگ های جهان راه ابریشم می دانند .

مردم محلی این ساختار را تاق شیرین و یا فرهاد کوشک می نامند و می گویند فرهاد کوهکن ، این کوشک را جهت استراحت شیرین ساخته است.  در همان نزدیکی هم ردیفی آب نمای زیبا در دامنه کوه گاومهر از کوچک به بزرگ نمایان است . مردم آن را نیز ساخته فرهاد کوه کن می دانند .

 یک نکته :

در دوران پادشاهی مهرداد دوم ، فرمانروای ایران از دودمان اشکانیان ، ساخت ساختارهای دفاعی و امنیتی به ویژه دژها به اوج خود رسیده بود.  بیشتر این ساختارها در دوران ساسانی بازسازی و بازپیرایی شده ، مورد استفاده قرار داشتند .

در داستان ویس و رامین هم ، دژی پایدار و استوار به نام “اشکفت دیوان” در غرب کشور وجود دارد که شاه موبدمنیکان پیش از رفتن به جنگ رومیان ،ویس را به آنجا می سپارد .

       دژ اشکفت بر کوه کلان بود             نه کوهی بود برج آسمان بود

ز سختی سنگ او مانند سندان             نکردی کار بر وی هیچ سوهان

کمتر کسی است که بداند در ایران باستان، نه چون رومیان از سه قرن پس از میلاد، که از بیست قرن پیش از میلاد، روزی موسوم به روز عشق وجود داشته است. جالب است بدانید که این روز در تقویم جدید ایرانی دقیقا مصادف است با ۲۹ بهمن، یعنی تنها ۴ روز پس از والنتاین فرنگی است! این روز “سپندارمذگان” یا “اسفندارمذگان” نام داشته است. فلسفه بزرگداشتن این روز به عنوان “روز عشق” به این صورت بوده است که در ایران باستان هر ماه را سی روز حساب می کردند و علاوه بر اینکه ماه ها اسم داشتند،هریک از روزهای ماه نیز یک نام داشتند.

روز پنجم “سپندار مذ” بوده است. سپندارمذ لقب ملی زمین یعنی گستراننده، مقدس، فروتن است. زمین نماد عشق است چون با فروتنی، تواضع و گذشت به همه عشق می ورزد. زشت و زیبا را به یک چشم می نگرد و همه را چون مادری در دامان پر مهر خود امان می دهد. به همین دلیل در فرهنگ باستان اسپندارمذگان را بعنوان نماد عشق می پنداشتند…. آیا زمان آن نرسیده است که همچون سال های اخیر و گسترش جشن های سده و مهرگان در ایران نسبت به پیش تر، سپندار مذگان را هم گرامی بداریم .

روز پنجم هرماه و ماه دوازدهم هر سالاسفند یا سپندارمذ نام دارد. این واژه که در اوستایی «سْپِنـْـتـَه آرمَئیتی»(Spenta-Ârmaiti) می باشد و نام چهارمین امشاسپند است، از دو بخش «سپنته» یا «سپند» به مانک پاک و مقدس و «آرمئیتی» به معنی فروتنی و بردباری تشکیل شده است و معنی این دو با هم فروتنی ِپاک و مقدس«آرمان مقدس» می‌توان معنا کرد. زرتشتیان هم این آرمان مقدس را که همان ایثار و فداکاری است، به زن، به‌ویژه مادر، نسبت می‌دهند و به دلیل احترام ویژه‌ای که به فدا شدن و از خود بیگانه شدن و آرمان‌های پاک و مقدس دارند، روز جشن اسفندگان را به زنان اختصاص می‌دهند.

این واژه در پهلوی «سپندارمت»(SpandÂrmat) و در فارسی «سپندارمذ» و «اسفندارمذ» و «اسفند» شده است.

امشاسپند سپندارمذ، نگهبان و ایزدبانوی زمین ِسرسبز و نشانی از باروری و زایش است. جشن «سپندارمذگان» یا «اسفندگان»، روز گرامیداشت زنان در ایران باستان بوده و این روز به نام «مردگیران» یا «مژدگیران» یا «مزدگیران»(=هدیه گرفتن از مردان) نیز در ادبیات فارسی بکار رفته است.

یکی دیگر از نام های این جشن نیز، جشن «برزگران» یا «برزیگران» است که به مناسبت نقش مهم برزگران و کشاورزان در سبز کردن زمین و باروری زمین بوده است.

ایرانیان دوران باستان همچون سایر اقوام هم‌دوره خود، از گذشته‌های دور تحت تاثیر و نفوذ مادر خدایان یا الهگانی بوده‌اند که آنها را حمایت می‌کردند.با دگرگونی نقش زن به‌عنوان عنصری سودمند در جامعه، گروه خدایان مادینه نیروی برتر شدند و دست به آفرینش و کارهای خارق‌العاده زدند. این بانوخدایان دارای تندیسه‌هایی بوده‌اند که در جای‌جای سرزمین ایران و دیگر نقاط جهان یافت شدند. این پیکرک‌ها خصوصیات زنانه بارزی دارند که نماد باروری و مادری و زایش آنهاست. با آغاز پیام‌آوری اشوزرتشت، پرستش چندخدایی کنار نهاده شد و یکتاپرستی به معنای واقعی خود مطرح گردید. پس سایر خدایان به مقام پایین‌تر نزول کرده و بدین‌ترتیب امشاسپندان و ایزدان با حضور خود مفاهیم انتزاعی برخاسته از این خدایان را در درون خود و در باور مردمان حفظ نمودند. این فاصله‌گرفتن از خدایان اساطیری بطور کامل نبوده و آدمی که مجذوب قدرت بی‌زوال بانوخدایان اسطوره‌ای خود بود، با اقدامی جبرانی بخشی از قدرت مافوق طبیعی زنانه آنها را در قالب‌های دختر شاه‌پریان و داستان‌های روزمره خود جای داده و قسمتی دیگر را هم بصورت زن برتر در ادبیات خود زنده می‌کند و در یک کلام می‌توان گفت در جهان‌بینی انسان باستانی ابرانسان زن بوده است.

آناهیتا و اشی از جمله ایزدبانوهای ایرانی می‌باشند که در جای‌جای نوشته‌های باستانی جلوه می‌کنند. در میان امشاسپندان از لحاظ زبان‌شناسی زبان اوستایی، سه امشاسپند نخستین یعنی وهومن – اشه‌وهیشته و خشتره‌وئیریه، نرینه؛ و سه امشاسپند بعد یعنی سپنته‌آرمئیتی و هئوروتات و امرتات از نظر لغوی، مادینه‌اند. از سوی دیگر با نگرشی ژرف در معنای این سه نیروی اهورایی

سپنته‌آرمئی‌تی: مهرورزی افزاینده که بعدها به شکل سپندارمذ یا اسفند تغییرشکل داده است که در باور باستان، زمین نماد آن است .

هئوروتات: رسایی که زایش، بالندگی و خروش آب‌ها و چشمه‌ها در ذهن ایرانی یادآور این نیروی خدایی است.

امرتات: بی‌مرگی و جاودانگی که رویش و بالندگی گیاهان و سبزینگی، نماد باستانی آن است.

می‌توان دریافت که هسته اصلی این سه امشاسپند، مهرورزی و عشق بی‌آلایش و ازخودگذشتگی و پروراندن و زایندگی است و نشانگر اهمیت نقش زن و مادر در اندیشه و باور انسان نخستین و ایرانیان باستان است. چنانکه در ادبیات ایرانی نیز مادر طبیعت، مام میهن، … بسیار به‌چشم می‌خورد. اگر در باور ایرانی مرد دارای قدرت مردانگی و تفکر و خردورزی بیشتری است، در برابر آن زن نیز دارای مهرورزی، عشق پاک، پاکدامنی و ازخودگذشتگی فراوان‌تری است که هر یک از این‌دو به تنهایی راه به جایی نبرده و حتی روند پویایی گیتی را هم به ایستایی می‌کشانند. اگر مردان بدنه هواپیمای خوشبختی‌اند ، زنان موتور آن‌اند که پیکره بی‌موتور و موتور بی‌بدنه هیچ‌کدام به تنها به اوج سعادت نمی‌رسند بلکه ذره‌ای حرکت و جنبش هم برایشان ناممکن است.

در گاهان ستوده‌شده، اشوزرتشت خوشبختی بشر را وابسته به میزان دانش و خرد انسان می‌داند نه جنسیت و قومیت و رنگ و نژاد. و از دیدگاه وی همه انسان‌ها – همه زنان و مردان – دارای حقوق برابرند. او دختران را در گزینش همسر آزاد شمرده و عشق پاک و دانش نیک را دو معیار اصلی می‌داند و خوشبختی همسران جوان را در زندگی زناشویی در این می‌داند که هر یک بکوشند تا در راستی از دیگری پیشی جویند.

این هماهنگی و میانه‌روی پیامبر بسیار ارزشمند و قابل‌توجه است. در زمانی‌که در بسیاری از سرزمین‌ها و فرهنگ‌های جهان باستان، دختر منفور خانواده بود و حتی گاهی پس از زایش بی‌درنگ زنده‌زنده به گور می‌رفت؛ در ایران باستان، زن همکار و همفکر مرد در زندگی زناشویی و حتی گاهی در زمینه حقوقی – دینی و مذهبی – جنگ و پهلوانی بوده‌است.

پس از زناشویی و تشکیل خانواده شوهر به‌نام نمانوپئی‌تی (Nemanu Paiti) و زن به‌نام نمانوپتنی (Nemanu Patni) خوانده می‌شود. جزء اول هر دو واژه به معنی خانه و پئی‌تی و پتنی هر دو به معنای سردار و رئیس‌اند که پئی‌تی، نرینه و پتنی، مادینه است. این‌دو واژه را کدخدا و کدبانو معرفی کرده‌اند و پیداست همانگونه که شوهر مقام کدخدایی و ریاست خانه را عهده‌دار است، زن هم کدبانوی خانه است نه کنیز و مأمور

به بیان ابوریحان بیرونی، «اسفندارمذ» ایزد موکل بر زمین و ایزد حامی و نگاهبان زنان شوهر دوست و پارسا و درست کار بوده. به همین مناسبت این روز، عید زنان به شمار می رفت. مردم به جهت گرامیداشت، به آنان هدیه داده و بخشش می کردند. زنان نه تنها از هدایا و دهش هایی برخوردار می شدند، بلکه به نوعی در این روز فرمانروایی می کردند و مردان باید که از آنان فرمان می بردند.

گردیزی نیز در کتاب زین الاخبار خود به واژه ی «مردگیران» اینگونه اشاره کرده است که از این جهت این جشن را مردگیران می گفتند که زنان به اختیار خویش و با آزادی، شوی و مرد زندگی خود را برمی گزیدند.

هنوز نیز در برخی از گوشه های ایران زمین مانند اصفهان، پهله، ری و دیگر شهرهای ناحیه ی مرکز و غرب ایران، مراسم جشن اسفندگان همچون گذشته برگزار می شود، در این روز بانوان لباس و کفش نو می پوشند، زنانی که مهربان، پاکدامن، پرهیزگار و پارسا بوده اند و در زندگی زناشویی خود فرزندان نیک را به جامعه تحویل داده اند مورد تشویق قرار می گیرند و از مردهای خود پیش کش هایی دریافت می کنند. آن ها در این روز از کارهای همیشگی خود در خانه و زندگی معاف شده و مردان و پسران وظایف جاری زنانه را در خانه به عهده می گیرند

پرسه اورمزد و اسفندماه، دیروز، ٢۵ بهمن‌‌ماه که هم‌زمان بود با نخستین روز از ماه اسفند در گاهشمار زرتشتی، در یزد و دیگر شهرهای زرتشتی‌نشین برگزار شد.

این آیین را سال‌هاست که نیاکانمان برای پاسداشت یاد و خاطره‌ی همه‌ی آنانی که در یورش تازیان به ایران، جان باختند برگزار می‌کنند.

دامپزشک ایرانی در روزگار باستان به شوند(:علت) جایگاه بالای کاری و دانش تخصصی، ارج و جایگاهی بلندی نزد مردم و فرمانروایان داشته است به گونه‌ای که همواره فرنشین(:رییس) اداره‌ی دامپزشکی ارتش در زمان داریوش بزرگ، درجه و جایگاه سپهبدی می‌یافته و هم‌زمان نیز فرمانده دسته‌ی سواره‌نظام ارتش ایران‌زمین بوده است.

به گزارش هموطن آنلاین؛ دکتر «احمد‌رضا تابع بردبار»، فرنشین شورای نظام دامپزشکی استان فارس، در پیشگفتار نخستین دوره‌ی یک‌روزه آموزشی «‌آشنایی با قوانین و مقررات دامپزشکی کشور» گفت: «بخش بزرگی از نفوذ بسیار دامپزشکان در روزگار باستان به نقش آنان در تربیت؛ پرورش و درمان بیماری اسب‌های سواره‌نظام باز‌می‌گردد. این در حالی است که هم‌اکنون دامپزشکان به عنوان سربازان خط مقدم مبارزه با بیماری‌های مشترک میان انسان و حیوان، نقشی بسیار بالاتر و با اهمیت‌تر از هم‌صنفی‌های خود در روزگار باستان بازی می‌کنند و نیاز است تصمیم‌سازان عرصه سلامت بیش از گذشته به نقش بی‌مانند دامپزشکان بنگرند. دکتر تابع بردبار، همچنین افزود‌: «برای نخستین‌بار نزدیک به ۶٠٠ سال پیش از میلاد، در فرازهایی از کتاب سپند(:مقدس) هم‌میهنان زرتشتی؛ بارها درباره‌ی روش‌های گوناگون پرورش و نگهداری حیوانات و همچنین درمان بیماری‌ها با سودجستن از دانش تخصصی دامپزشکان اشاره شده است که سخن چندباره از دامپزشکان و کارهای دامپزشکی در کتاب‌های دین‌های آسمانی؛ تاکیدی دوباره بر ارزش جایگاه دامپزشکان در بالا بردن جوامع و تسریع در رسیدن به خواسته‌های سلامت است. پژوهش‌ها نشان می‌دهد شناخت دانش دامپزشکی از نگاه تخصصی پس از گذشت پنج سده از میلاد، برای نخستین‌بار در ایران با پایه‌گذاری شد و دامپزشکی به گونه‌ای علمی و آکادمیک آموزش داده شد که البته باید توجه کرد؛ پایه‌گذاری این آموزشگاه در آن زمان نیز برای درمان اسبان ارتش سواره‌نظام بوده است. در آن روزگار برای گسترش و پیشرفت دانش دامپزشکی به ویژه در شناخت و درمان بیماری‌های اسب، نیاز بسیاری به افراد کارشناس و دامپزشکان کاردان ایرانی بود که با بودن این افراد‌؛ کتاب‌های ارزشمند و گاه ماندگاری با نام‌هایی مانند پرورش اسب، فن سوارکاری، درمان برخی بیماری‌های غیر‌عفونی و عفونی و … در آن روزگار به نگارش در‌آمد.»

دکتر تابع بردبار درباره‌ی نقش دامپزشکی و دامپزشکان در روزگار ساسانیان و پس از آن یادآور شد: «در ایران باستان علوم پزشکی و دامپزشکی همواره در یک راه حرکت می‌کردند و هیچ‌گاه جدای از هم نبودند اما پس از آن روزگار، با گسترش دانش‌های گوناگون دامپزشکی و تخصصی شدن موضوع‌ها‌، کم‌کم بحث جدایی دامپزشکی و پزشکی از هم مطرح شد.

تارنمای امرداد

«اگر اشوزرتشت برای ما آموزش‌های نیک و خردمندانه آورد، اگر منشور حقوق بشر، ارمغان کوروش بزرگ بود و اگر داریوش بزرگ، مدیریت و تدبیر کشورداری را به ما ارزانی کرد تا بتوانیم به میراث گرانبهای خود ببالیم و آن را به جهانیان پیشکش کنیم، فردوسی نیز “حماسه‌ی داد” را به ایرانیان بخشید تا پیشکش دیگر ما به مردم جهان باشد.»

آن‌چه بازگو شد بخشی از سخنان بابک سلامتی، شاهنامه‌شناس و مدیر مسوول هفته‌نامه‌ی امرداد، بود. او که در بنیاد فرهنگی جمشید جاماسیان درباره‌ی شاهنامه سخن می‌گفت، اثر فردوسی را «حماسه‌ی داد» نامید و گفت: «از زمانی که “تئودور نُلدکه” آلمانی پژوهش خود درباره‌ی شاهنامه را “حماسه‌ی ملی ایران” نامید، تا به امروز، هرگاه خواسته‌اند درباره‌ی شاهنامه سخن بگویند آن را “حماسه‌ی ملی” ایرانیان نامیده‌اند. اما چنین برداشتی، ستمی درباره‌ی فردوسی و کتاب اوست. چرا که شاهنامه برتر و افزون‌تر از یک حماسه‌ی ملی است. البته من کارکردهای حماسی شاهنامه را نادیده نمی‌گیرم. بی‌گمان یکی از مهم‌ترین پایه‌های شاهنامه، حماسی بودن آن است. این کارکردها را هم در تاریخ ایران دیده‌ایم و هم در روزگار خود ما. ایرانیان در جنگ “چالدران” به پشتوانه‌ی شاهنامه‌خوانی و نیرویی که از آن می‌گرفتند، با تیر و کمان و شمشیر در برابر ارتش عثمانی، که سلاح گرم داشت، پایداری کردند. در جنگ ایران و عراق نیز، آن‌گونه که در خاطرات فرماندهان ایرانی آمده است، نیرویی که فرماندهان و سربازان ما از بیت‌های شاهنامه می‌گرفتند، بر توان ایستادگی و پایداری‌شان می‌افزود. اما نکته این‌جاست که در شاهنامه، ارزش‌های انسانی بسیار برتر از ارزش‌های ملی دانسته شده است. پس روا نیست که این کتاب را حماسه‌ای ملی شناساند. بلکه بیش از هر چیز دیگر، حماسه‌ای انسانی است.»

 جنگ‌های شاهنامه،‌راه زیستن به داد را می‌آموزد

سلامتی درونمایه‌ی شاهنامه را نبرد میان نیکی و بدی برشمرد و افزود: «با آن که در شاهنامه از جنگ سخن گفته می‌شود، اما این جنگ بر سر زن یا دارایی و خواسته نیست؛ بر سر پیروزی نیکی بر بدی است. برای همین است که آن جنگ‌ها به ما می‌آموزاند که نباید به “اشا” زیان زد و از راه داد جدا شد و کاری کرد که نام نیک برجای نماند. در شاهنامه هرگاه از ایرانیان چنین ناهنجاری‌هایی روی داده است، بی‌درنگ پادافره و زیان آن را دیده‌اند؛ یا گرفتار سرما و برف شده‌اند، یا خشکسالی و تنگدستی دست مردمان را بسته است.»

 پیوند نزدیک «داد» و «اشا»

به سخن بابک سلامتی، «داد» و «اشا» پیوندی نزدیک دارند. اگر اشا را هنجار هستی بدانیم، یا همان قانون حاکم بر جهان، داد، یا «داته»، نیز که به مفهوم قانون و آیین است، چیزی است که دادگستری و عدالت را با خود می‌آورد. از این‌رو در فرمانروایی دادگرانه، خردمندان آسوده و آرام زندگی می‌کنند و دچار کژی و کاستی نخواهند شد. شاهنامه نشان می‌دهد که اگر شاه بیدادگر باشد و ستم کند، گناه آن به خود مردم بازمی‌گردد. چرا که به او زمان داده‌اند تا دست به ستمگری بزند. در شاهنامه، آن ابزار نیرومندی که در اختیار مردم است تا از بیداد شاه جلوگیری کنند، پهلوانان‌اند. بارها در شاهنامه می‌بینیم که پهلوانان در برابر ستم شاه می‌‌ایستند و جهان‌پهلوانی چون رستم روی از شاه بیدادگری همانند کی‌کاووس برمی‌تابد. یک نمونه‌ی آن هنگامی است که سیاوش در توران کشته می‌‌شود و رستم که کی‌کاووس را در رفتن سیاوش به سرزمین بیگانه گناهکار می‌داند، سراپا خاک‌آلود، که خود گستاخی بزرگی است، به دربار می‌رود و چنین شاه را سرزنش می‌کند: «بدو گفت: خوی بد ای شهریار/ پراکندی و تخمت آمد ببار؛ از اندیشه و خوی شاه بزرگ/ درآمد به ایران زیانی بزرگ». پیامد زیان‌کاریی که از خوی بد و ستمگری شاه و برهم خوردن اشا و نظم جهان، به مردمان می‌رسد، در این بیت‌های شاهنامه، به روشنی آشکار است: «نزاید به هنگام در دشت گور/ شود بچه‌ی باز را دیده کور؛ نیاید ز پستان نخچیر شیر/ شود آب در چشمه‌ی خویش قیر؛ ز کژی گریزان شود راستی/ پدید آید از هر سویی کاستی». این بیت‌ها نشان می‌دهد که بر اثر بیداد شاه، دیگر نظم و اشایی رخ نخواهد داد و پادافره آن نیز به مردم خواهد رسید.

 جنگ»، «عشق» و «مرگ»، گواهان حماسه‌ای انسانی

سلامتی، «جنگ»، «عشق» و «مرگ» در رویدادهای شاهنامه را سه نمونه‌ای دانست که بر حماسه‌ی انسانی بودن شاهنامه گواهی می‌دهند. او گفت:«شاهنامه را می‌توان “نبردنامه”ی نیکی و بدی نامید. یکی از قانون‌های این نبرد آن است که از فرمان فرهمندان نباید سرپیچید، البته تا زمانی که فره از آنان گسسته نشده است و دست به بیداد نزده‌اند. یک نمونه‌ی آن، اسفندیار است. او هرگز سر از فرمان نمی‌پیچد. آن‌جایی که در پایان داستان، از زاری و مویه‌ی ایرانیان پس از مرگ اسفندیار سخن گفته می‌شود، درمی‌یابیم که راه او، و سرنپیچیدنش از فرمان شاه، از دید ایرانیان، سپند و درست بوده است. در داستانی دیگر، توس- شاهزاه‌ی بزرگ ایران- از فرمان شاه کی‌خسرو سرمی‌پیچد و با آن که به او گفته شده بود که از راه کلات نرود، لشکر ایران را به آن‌سو می‌کشد و چندی پس از آن، “فرود” به‌دست ایرانیان کشته و تباه می‌شود. نتیجه‌ی این نافرمانی، گرفتار شدن سپاه ایران در برف و سرما است.»

عشق‌های شاهنامه برتر از ملیت‌خواهی است

این سخنران، عشق و دلداگی چهره‌های شاهنامه را نمونه‌ی دیگری دانست که ما را وامی‌دارد تا شاهنامه را فراتر از حماسه‌ی ملی بدانیم. او گفت:«عشق‌های شاهنامه برتر از ملیت‌خواهی است. داستان دل و دلدادگی زال و رودابه یک نمونه‌ی پرآوازه‌ی آن است. ملیت، دیوار بلندی بود که میان این دو دلداده کشیده شده بود. زال نمی‌توانست رودابه را به همسری برگزیند، چون رودابه از نژاد ضحاک بود. اگر عشق این دو به فرجامی نیک ‌می‌انجامد، از آن‌رو است که منوچهر، شهریار خردمند ایران است و در برابر دیوار جدایی‌افکن ملیت می‌ایستد و اجازه می‌دهد که زال و رودابه زناشویی کنند. در دلدادگی بیژن و منیژه هم گرفتاری آن دو از آن‌رو بود که از دو ملیت بودند. اما شاه بزرگی چون کی‌خسرو ملیت را نادیده می‌گیرد و اجازه می‌دهد که بیژن و منیژه به همسری یکدیگر درآیند.»

مرگ، بخشی از هنجار هستی

بابک سلامتی، با اشاره به رویداد مرگ، آن را بخشی از هنجار هستی و رخدادی شکوهمند در شاهنامه برشمرد. حتا مرگ دشمنان ایران هم از شکوه دور نیست. سهراب که در برابر ایرانیان ایستاده بود، مرگ باشکوهی دارد و فردوسی کشته شدن او را «داستانی پر آب چشم» می‌نامد. درست است که او فرزند رستم بود، اما آمده بود که تاج و تخت ایران را بگیرد. این‌جا سهراب در برابر ملیت ایرانی می‌ایستد. با این همه، هنگامی که می‌میرد هر ایرانی از کشته شدن او غمگین می‌شود و اشک می‌ریزد.

بابک سلامتی در پایان افزود:«در کنار این رخدادها، این سخن فردوسی را هم باید یاد کرد که می‌گوید: “هنر برتر از گوهر آمد پدید” این هنر، همان چیزی است که انسان در زندگی می‌آموزد و ره‌توشه‌ی اوست. در برابر هنر، تبار و نژاد می‌ایستد. هنگامی که فردوسی می‌گوید که هنر از نژاد برتر است، یعنی آن که آموخته‌های ما ارزشی فراتر از نژادمان دارند. همین نکته روشنگر آن است که شاهنامه کتاب ملی‌گرایی نیست.»

تارنمای امرداد

فیلم مستند «چک‌چک»، که درباره‌ی آیین‌ها و سنت‌های کهن زرتشتی ساخته شده،  برای نخستین‌بار در خانه‌ی هنرمندان ایران به نمایش در آمد.

این فیلم که آیین‌های گواه‌گیری، سدره‌پوشی، نیایش همگانی زرتشتیان و … را در زیارتگاه پیرسبز، به تصویر کشیده، ۱۶ بهمن‌ماه با مجوز رسمی وزارت ارشاد، به نمایش در آمد.

زرتشتیان، دارای فرهنگی ژرف هستند

اسفندیار اختیاری، نماینده‌ی زرتشتیان در مجلس که به دعوت سروش قندی پارسی، نویسنده و کارگردان این فیلم، به روی صحنه آمده بود، گفت:‌ «در بن‌مایه‌ی فرهنگ و آیین ما مفاهیم عمیقی هست که باید برای دستیابی به آن‌ها با چشمان دل نگاهشان کرد.»

اختیاری تاکید کرد: «شاید این فیلم از نظر تکنیکی ضعف داشته باشد ولی زحمتی که سازندگان این مستند کشیدند، از نگاه‌های گوناگون شایسته‌ی سپاسداری است.»

وی گفت: «این فیلم را نسل جدید زرتشتی ساختند، نسلی که گاهی به کج‌فهمی دین متهم‌شان می‌کنیم. من وقتی که دو تن از همراهان این فیلم، بهناز ماوندادی و رامین شهرت، درگذشتند با خودم اندیشیدم که امکان ندارد بچه‌ها بتوانند کارشان را به سرانجام برسانند، اما آن‌ها فیلمشان را ساختند.»

به گفته‌ی اختیاری، فیلم مستند «چک‌چک»، با همیاری ۵۲ انجمن زرتشتی ساخته شده است. او در این‌باره گفت:‌ «همه‌ی ۵۲ انجمن ما تصمیم گرفتند که به ساخت این فیلم کمک کنند، بعضی با همراهی و برخی نیز با کم‌راهی، در ساخت این فیلم هم‌صدا شدند.»

 مستند «چک‌چک» قرار بود بلندتر از این باشد

سروش قندی پارسی،‌ نویسنده و کارگردان مستند «چک‌چک»، پس از نمایش این مستند ۴۰ دقیقه‌ای، در نشستی که در تالار استاد جلیل شهناز (بتهون)، در خانه‌ی هنرمندان ایران برپا بود، گفت:‌ «این فیلم قرار بود به گونه‌ی مستند روایی ساخته شود و یک داستان را بازگو کند اما درگذشت یکی از بازیگران در میانه‌ی فیلم، ما را واداشت که فیلم را به شیوه‌ای دیگر بسازیم.»

«قندی پارسی» گفت:‌ «تصویرهای بسیار خوبی گرفته‌بودیم که نمی‌شد از آن‌ها در فیلم بهره برد. فیلم مستند چک‌چک قرار بود بلندتر از این باشد اما به شوندهای(:دلایل) گوناگون، تنها ۴۰ دقیقه از آن برجای ماند.»

 «چک‌چک»، مجوز پخش خانگی، ویژه‌ی زرتشتیان دارد

کوروش وفاداری، مدیر خانه‌ی فرهنگ و هنر زرتشتی، که از تماشاچیان این فیلم در خانه‌ی هنرمندان بود، ‌پ�